Hoe beïnvloedt de menstruatiecyclus de sportprestaties?

Het optimaliseren van sportprestaties bij vrouwelijke atleten is complex. Binnen vrouwenteams ervaart iedere speelster de menstruatiecyclus op haar eigen manier, met uiteenlopende effecten op prestaties, herstel en blessurepreventie. Dit maakt het lastig om één uniforme aanpak te hanteren. De eerste stap is inzicht krijgen in hoe de menstruatiecyclus het lichaam beïnvloedt en hoe deze kennis kan worden toegepast in training en wedstrijdvoorbereiding.

Hormoonschommelingen en hun effect

De menstruatiecyclus draait om de ontwikkeling en mogelijke bevruchting van een eicel en gaat gepaard met sterke schommelingen in hormoonniveaus. Deze hormonen bereiden het baarmoederslijmvlies voor op innesteling, of zorgen voor menstruatie wanneer er geen bevruchting plaatsvindt. Met name oestrogeen en progesteron beïnvloeden echter ook tal van andere processen in het lichaam, waaronder spierherstel, lichaamstemperatuur, hartslag en blessurerisico.

De vier fasen van de menstruatiecyclus

1. Menstruatiefase – Lage niveaus van oestrogeen en progesteron.

Tijdens de menstruatie kunnen klachten als krampen, een opgeblazen gevoel en bloedverlies de prestaties negatief beïnvloeden. Bij hevig bloedverlies kan een verhoogd risico op ijzertekort ontstaan, wat de sportprestaties verder kan verminderen.

2. Folliculaire fase – Stijgend oestrogeen, laag progesteron.

In deze fase bevorderen hogere oestrogeenniveaus het spierherstel, waardoor atleten minder spierpijn ervaren en sneller herstellen. Veel topsporters beschouwen dit als de meest gunstige fase voor topprestaties.

3. Ovulatiefase – Oestrogeen bereikt een piek.

Rond de eisprong kan de verhoogde oestrogeenspiegel leiden tot meer gewrichtslaxiteit. Dit kan het risico op blessures, zoals kruisbandletsel, vergroten.

4. Luteale fase – Hoge niveaus van zowel oestrogeen als progesteron.

De verhoogde progesteronspiegel kan prestaties licht nadelig beïnvloeden. In deze fase stijgt de kerntemperatuur van het lichaam gemiddeld met ongeveer 0,5°C en kan de hartslag tot 10 slagen per minuut hoger liggen.

In onderstaande afbeelding zie je de impact van de fases van de menstruatie op de prestatie, het herstel, de hartslag en de lichaamstemperatuur.

Van theorie naar praktijk

Analyse van GPS- en hartslaggegevens van een professioneel vrouwenteam liet zien dat sommige speelsters een duidelijk maandelijks patroon vertonen in snelheid en hartslag. Dit kan samenhangen met hun menstruatiecyclus. Door het monitoren van de cyclus in combinatie met trainings- en wedstrijdgegevens kan beter worden ingespeeld op individuele behoeften. Zo kunnen trainers en medisch personeel gerichter werken aan prestatie-optimalisatie, blessurepreventie en herstelstrategieën.

Bovenstaande grafiek geeft de relaties tussen hartslag en snelheid aan over een periode van ongeveer 75 dagen bij vrouwelijke voetballers, wat wijst op een mogelijk maandelijks patroon dat samenvalt met de menstruatiecyclus.

Conclusie

De menstruatiecyclus heeft een aantoonbare invloed op het lichaam en de sportprestaties van vrouwelijke atleten. Door kennis van de vier fasen en het individuele effect bij elke speelster te combineren met data-analyse, ontstaat de mogelijkheid om trainingen en wedstrijden beter af te stemmen op het fysieke en hormonale profiel van de atlete. Dit vraagt om maatwerk, maar kan op de lange termijn zorgen voor betere prestaties en minder blessures.

Deze blog is geschreven door Maartje Kuperus in samenwerking met onze opleidingspartner JOHAN Sports.

References:

Carmichael, M. A., Thomson, R. L., Moran, L. J., Wycherley, T. P., Tchounwou, B., Chiefari, E., & Casuccio, A. (2021). The Impact of Menstrual Cycle Phase on Athletes’ Performance: A Narrative Review. International Journal of Environmental Research and Public Health 2021, Vol. 18, Page 1667, 18(4), 1667.

Janse De Jonge, X. A. K. (2003). Effects of the menstrual cycle on exercise performance. Sports Medicine, 33(11), 833–851.

McNamara, A., Harris, R., & Minahan, C. (2022). ‘That time of the month’ … for the biggest event of your career! Perception of menstrual cycle on performance of Australian athletes training for the 2020 Olympic and Paralympic Games. BMJ Open Sport & Exercise Medicine, 8(2), 1300